آن اتفاق كردند كه بر آنك خادمى به غايت پير ، از آن يكى از ايشان قادر نام را حاضر كردانند ، تا فاطمه را در كور نهد ، و كس را به طلب او فرستادند . . . ) اين متن تاريخى تا اندازهء زيادى گويا و روشن است ، و نشان مىدهد كه تا سال 201 ه شهر قم در تيول و قبضهء قدرت و نفوذ آل سعد أشعرى بوده ، و آنان زمامداران حقيقى شهر بوده‌اند ، بگونه‌اى كه جنازهء حضرت فاطمه عليها السلام را تنها افراد اين خاندان تشييع و همراهى نموده ، و او را در ميان يكى از باغهاى خود دفن نمودند . و بىترديد در اين هنگام در قم فقيه يا محدّث و راوى برجسته صاحب حوزه و حلقه درسى نبوده است ، و گرنه از حضور او يادى مىشد ، و يا لا اقل از او براى دفن حضرت دعوت مىگرديد ، نه آن كه براى رفع اختلاف ميان خود به خادمى پير قادر نام قناعت نمايند ! ! اين شواهد و قرائن تاريخى همگى نشان‌دهنده اين حقيقت است ، كه حوزه دينى پر آوازهء قم ، پس از دهه‌هاى نخستين قرن ، سوم هجرى شكل گرفت ، ليكن با شتاب رشد نمود ، بگونه‌اى كه در مدت كمتر از يك قرن ، به حوزه‌اى تبديل گرديد كه در آن تعداد زيادى محدّث و فقيه و مفسّر - اعم از قمى و مهاجر - گرد آمده ، و به فعاليت‌هاى متداول در اين گونه حوزه‌ها مشغول گرديدند . و آوازه آن سبب گرديد كه جمع كثيرى از مدينه و كوفه و خراسان شدّ رحال نموده ، و بدانجا روى آورده ، و به افاده و استفاده بپردازند . سرزمين اشعريان ، و مذاهب آنان در دوره‌هاى تاريخى ، از يمن تا قم : جغرافىدانان مسلمان شبه جزيره عرب را به پنج قسمت تقسيم كرده‌اند ، كه عبارتند از : 1 - منطقه تهامة : نوار ساحلى باريك همجوار و مشرف بر درياى سرخ 2 - منطقه عروض : كه عبارت است از يمامه و بحرين ، و نواحى مجاور آن ، كه نوار ساحلى جنوب خليج فارس را تشكيل مىدهد . 3 و 4 - منطقه حجاز و نجد : سرزمينهاى دو بخش ميانى عربستان ، كه از مشرق تهامه تا